ชื่อ : ตดหมาต้น
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Saprosma consimilis Kurz
ชื่อพ้อง : -
วงศ์ : Rubiaceae
ชื่ออื่น ๆ : ตดหมูต้น (ทั่วไป)
คำอธิบายโดยย่อ :
ไม้พุ่มขนาดเล็ก กิ่งอ่อนมักมีคราบสีเทา ใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามสลับตั้งฉาก รูปไข่ รูปไข่แกมรูปรี หรือรูปรี แผ่นใบบางคล้ายกระดาษ เมื่อขยี้ใบจะมี กลิ่นคล้ายกำมะถัน หูใบระหว่างก้านใบรูปสามเหลี่ยมกว้าง ช่อดอกแบบช่อกระจุกแยกแขนง ออกที่ ปลายกิ่ง ดอกเล็ก สีขาว คอหลอดดอกมีขนอุยสีขาวหนา แน่น ผลคล้ายผลผนังชั้นในแข็ง ทรงรูปไข่กลับหรือรูปทรง เกือบกลม สุกสีน้ำเงินเข้ม เมล็ดขนาดเล็ก มี ๒ เมล็ด
คำอธิบาย :
ตดหมาต้นเป็นไม้พุ่ม สูงได้ถึง ๑ ม. แตกกิ่ง เป็นง่าม กิ่งอ่อนมักมีคราบสีเทา กิ่งแก่เกือบเกลี้ยง
ใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามสลับตั้งฉาก ใบที่อยู่ ตรงข้ามกันมักมีขนาดไม่เท่ากัน รูปไข่ รูปไข่แกมรูปรี หรือรูปรี กว้าง ๔-๑๐ ซม. ยาว ๖-๑๕ ซม. ปลายเรียว แหลมหรือยาวคล้ายหาง โคนรูปลิ่ม มักเบี้ยวเล็กน้อย ขอบเรียบ แผ่นใบบางคล้ายกระดาษ เมื่อขยี้ใบจะมี กลิ่นคล้ายกำมะถัน เกลี้ยงทั้ง ๒ ด้านและมีต่อมสีดำ ขนาดเล็ก กระจายตามเส้นแขนงใบ เส้นกลางใบนูน เล็กน้อยทางด้านบน นูนเด่นชัดทางด้านล่าง เส้น แขนงใบข้างละ ๕-๘ เส้น เส้น ใบย่อยแบบร่างแห เส้น แขนงใบและเส้นใบย่อยเห็นชัดทั้ง ๒ ด้าน ก้าน ใบยาว ๐.๕-๑ ซม. เรียบ หรือเป็นร่องตื้นทางด้านบน มีขนสี น้ำตาลแดงหนาแน่น หูใบระหว่างก้านใบรูป สามเหลี่ยมกว้าง มักเป็นฝอยลึกหรือเป็นเส้น ๓-๕ เส้น โคนเชื่อมติดกัน มีหนามแข็งสีอ่อนที่โคนด้านใน เห็นชัดเมื่อหูใบร่วง
ช่อดอกแบบช่อกระจุกแยกแขนง ไร้ก้าน ออกที่ปลายกิ่ง ใบประดับรูปไข่ รูปแถบ หรือรูปแถบ แกมรูปใบหอก ยาวได้ถึง ๕ มม. ใบประดับและ ใบประดับย่อยร่วงง่าย ก้านดอกยาว ๑-๕ มม. ดอก เล็ก สีขาว กลีบเลี้ยงโคนเชื่อมติดกันเป็นรูประฆังหรือ รูป กรวย ยาว ๑.๕-๒ มม. ปลายแยกเป็นแฉกเล็ก ๔-๕ แฉก ขนาด เกือบเท่ากัน แต่ละแฉกรูปไข่หรือ รูปสามเหลี่ยม ปลายแหลมหรือมน มีขนสั้นนุ่มและ ต่อมขนาดเล็กสีน้ำตาลทั้ง ๒ ด้าน กลีบดอกยาว ๒.๕-๕ มม. โคนเชื่อมติดกันเป็นหลอดรูปกรวย ปลายแยกเป็น ๔ แฉก พบบ้างที่มี ๕ แฉก แต่ละแฉก รูปไข่ ปลายมน ผิวด้าน นอกหลอดและแฉกกลีบดอก มีขนสั้นประปราย คอหลอดดอกมีขน อุ ยสีขาวหนา แน่น เกสรเพศผู้ ๔ เกสร พบบ้างที่มี ๕ เกสร ก้าน ชูอับเรณูสั้น ติดที่คอหลอดดอกหรือต่ำ กว่าคอหลอด ดอก ยาวพ้นหรือไม่พ้นหลอดดอก อับเรณู ทรงรูปไข่ รังไข่อยู่ใต้วงกลีบ ทรงรูปไข่กลับหรือรูปทรงเกือบกลม เกลี้ยงหรือมี ขนและต่อมสีเหลืองประปราย มี ๔ ช่อง แต่ละ ช่องมีออวุล ๑ เม็ด ก้านยอดเกสรเพศเมียเรียวยาว ยอดเกสรเพศเมียแยก เป็นแฉกสั้น ๒ แฉก ยาว พ้น หรือไม่พ้นหลอดดอก
ผลคล้ายผลผนังชั้นในแข็ง ทรงรูปไข่กลับหรือ รูปทรงเกือบกลม มีกลีบเลี้ยงติดทนที่ปลายผล เกลี้ยง มัก มีนวล สุกสีน้ำเงินเข้ม เนื้อบาง ผนังหุ้มเมล็ด มีขนาดเล็กและแข็ง เส้นผ่านศูนย์กลาง ๕-๖ มม. เมล็ดขนาดเล็ก มี ๒ เมล็ด
ตดหมาต้นมีเขตการกระจายพันธุ์ในประเทศ ไทยทางภาคใต้ พบตามป่าดิบแล้งบริเวณเขาหินปูน ที่สูงตั้งแต่ใกล้ระดับทะเลปานกลางจนถึงประมาณ ๔๐๐ ม. ออกดอกเดือนกุมภาพันธ์ถึงมิถุนายน เป็น ผลเดือนเมษายนถึงตุลาคม ในต่างประเทศพบที่ภาค ตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดียและเมียนมา.
ผู้เขียน : ดร.วรดลต์ แจ่มจำรูญ